Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội hiếm có để thiết lập và phát triển khu thương mại tự do (FTZ) liên kết với các trung tâm sản xuất, logistics và dịch vụ thương mại, một bước đi có thể tạo ra động lực tăng trưởng mới cho thành phố và khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam Việt Nam.
Đánh giá này được nhấn mạnh tại hội thảo “Kết nối khu vực – Động lực phát triển khu thương mại tự do Thành phố Hồ Chí Minh”, do báo Tuổi Trẻ, Sở Công Thương, Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh và Ban Quản lý Khu chế xuất và công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức ngày 27 tháng 1.
Trần Xuân Toàn, Phó Tổng biên tập báo Tuổi Trẻ, cho biết kết nối khu vực đang được cải thiện nhanh chóng nhờ một loạt các dự án cơ sở hạ tầng chiến lược, bao gồm đường cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, đường cao tốc Bến Lục – Long Thành, mở rộng đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giấy và các tuyến đường sắt dự kiến.
Kết hợp với các cơ chế đặc biệt về thuế, thủ tục hành chính, tài chính và phát triển nguồn nhân lực theo Nghị quyết 98 và Nghị quyết 260 của Quốc hội, thành phố hiện đã có nền tảng pháp lý thuận lợi để theo đuổi phát triển khu thương mại tự do, ông cho biết.
Tại hội thảo, Tiến sĩ Đỗ Thiên Anh Tuấn thuộc Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright cùng các chuyên gia khác cho rằng cụm cảng Cái Mép – Thị Vai có tiềm năng mạnh mẽ để trở thành trung tâm kinh tế hàng hải và khu thương mại tự do hàng đầu Đông Nam Á. Đây là một trong số ít cảng biển nước sâu trong khu vực có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải hơn 200.000 tấn.
So với cảng Vân Phong ở miền Bắc Việt Nam, khu vực Cái Mép – Thị Vai – đặc biệt là Cái Mép Hà – có lợi thế vượt trội nhờ vị trí gần các trung tâm công nghiệp lớn, khối lượng hàng hóa lớn và hệ thống logistics phát triển tốt, các chuyên gia nhận định.
“Việt Nam có hai siêu cảng có khả năng tiếp nhận tàu lớn, nhưng Vân Phong lại thiếu nguồn hàng hóa và hỗ trợ công nghiệp cần thiết”, Tiến sĩ Tuấn cho biết. “Nếu chỉ nhìn nhận Cái Mép Hà như một lợi thế địa lý cho Thành phố Hồ Chí Minh mà không coi đó là nền tảng cho một khu thương mại tự do, thì đó sẽ là một cơ hội bị bỏ lỡ.”
Từ góc độ khu vực, ông Vũ Chí Kiến, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ ra rằng việc hội nhập Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu vào không gian phát triển của thành phố đã tạo ra một siêu vùng đô thị – công nghiệp – logistics rộng hơn 6.770 km2.
Trong cấu trúc này, Cái Mép Hà được định vị là cửa ngõ hàng hải quốc tế và là vị trí chiến lược cho một khu thương mại tự do, đóng vai trò là “đầu mối” để định hình lại chuỗi giá trị khu vực.
“Khu thương mại tự do Thành phố Hồ Chí Minh, hay Khu thương mại tự do Cái Mép Hà, nên hướng tới logistics và thương mại liên kết với cảng biển nước sâu,” ông Kiến đề xuất. “Các chức năng cốt lõi của nó sẽ là trung chuyển quốc tế, phân phối khu vực, dịch vụ logistics cảng và các hoạt động thương mại liên quan đến hàng hải.”
Nhà kinh tế Trần Du Lịch cho biết, những sửa đổi theo Nghị quyết 260 đã trao cho Thành phố Hồ Chí Minh quyền tự chủ đáng kể, đặc biệt là trong việc phát triển khu thương mại tự do gắn liền với tổ hợp cảng Cái Mép – Thị Vai.
“Vấn đề then chốt hiện nay không còn là yêu cầu thêm cơ chế, mà là làm thế nào để tổ chức thực hiện hiệu quả”, ông nói, lưu ý rằng trên toàn thế giới có khoảng 5.600 khu thương mại tự do và thành phố cần xác định đúng lợi thế và các ngành chiến lược.
Ông đề xuất ưu tiên các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao, gắn liền với chuỗi giá trị toàn cầu, bao gồm chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, nghiên cứu và phát triển, vật liệu mới, năng lượng và cơ sở hạ tầng số, cũng như sản xuất thiết bị cho khai thác dầu khí ngoài khơi và điện gió ngoài khơi.
Để thu hút các nhà đầu tư chiến lược, khu thương mại tự do của thành phố cần chứng minh quy mô thị trường dài hạn và khả năng hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu, ông nói thêm.